بسم الله الرحمن الرحیم

تحلیل جامع و راهبردی توجیه اقتصادی احداث نیروگاه خورشیدی

در این مقاله قصد داریم ان‌شاءالله به این سؤال پاسخ بدهیم که:«آیا واقعا احداث نیروگاه خورشیدی ارزش اقتصادی دارد یا نه؟»

1.   بررسی موضوع ناترازی انرژی

ناترازی برق از سال ۹۳ شروع شد که دولت وقت از بخش‌خصوصی برای ساخت نیروگاه حمایت نکرد. در دولت روحانی ظرفیت شبکه نیروگاهی در مدت ۸ سال از ۶۹ هزار مگاوات به ۸۵ هزار مگاوات رسیده بود در حالی که باید در مدت ۸ سال حداقل ۳۰ هزار مگاوات نیروگاه می‌ساخت. این درحالیست که در سال اول دولت سیزدهم ۶ هزار مگاوات به ظرفیت نیروگاهی کشور اضافه شد (در یک سال). به هر حال امروز با مشکل ناترازی مواجه ایم که در این زمینه اقدامات خوبی توسط دولت چهاردهم در حال اجراست. از جمله حمایت های چند جانبه از سیستم های خورشیدی که ارزش سرمایه گزاری در این حوزه را چند برابر می کند.

2.   بررسی استعداد های اقلیمی و زیر ساختی

ایران با میانگین شدت تابش ۴.۵ کیلووات ساعت بر متر مربع و دارا بودن بیش از ۳۰۰ روز آفتابی، پتانسیل خیره‌کننده‌ای دارد. با این حال، یک تحلیل‌گر خبره می‌داند که انتخاب محل احداث نیروگاه نباید صرفاً بر اساس شدت تابش باشد. متغیرهایی نظیر "دما" و "ارتفاع از سطح دریا" نقشی حیاتی در راندمان دارند؛ برای مثال، راندمان پنل‌ها در مناطق خنک و مرتفعی مانند اردبیل می‌تواند تا ۱۰٪ بیشتر از مناطق فوق‌گرم خوزستان باشد، چرا که افزایش دمای سلول، افت عملکرد را به دنبال دارد.

• استان‌های دارای اولویت: کرمان، یزد، فارس، اصفهان، مرکزی، هرمزگان، سیستان و بلوچستان و خراسان جنوبی.
• موضوع ظرفیت پذیرش شبکه: سرمایه‌گذار نباید فریب شدت تابش بالای بیابان‌های دورافتاده را بخورد. «ظرفیت پذیرش شبکه» و «نزدیکی به پست برق» پارامتر بسیار مهمی است. هزینه ایجاد شبکه اختصاصی و انتقال برق می‌تواند کل توجیه اقتصادی یک پروژه عالی را زیر سؤال ببرد. اولویت مطلق با مکان‌هایی است که پست برق با ظرفیت خالی در کمترین فاصله ممکن از نیروگاه قرار دارد.

3.   هزینه های یک مزرعه

نیروگاه خورشیدی یک سرمایه‌گذاری بلند مدتِ  بدون ریسک  با هزینه جاری بسیار ناچیز است.

• سرمایه‌گذاری اولیه: برای مقیاس‌های مگاواتی، هزینه سرمایه‌گذاری به ازای هر مگاوات حدود ۴۰۰ تا ۴۲۰ هزار دلار برآورد می‌شود.
• هزینه‌های جاری: این بخش بزرگترین مزیت رقابتی نسبت به نیروگاه حرارتی است. هزینه نگهداری حدود ۳٪ است و شامل حداقل نیروی انسانی (عمدتاً نگهبانی) و شستشوی دوره‌ای پنل‌ها (۳ تا ۴ بار در سال) می‌باشد. به دلیل عدم درگیری با چالش‌های بیمه کارگری پرجمعیت و عدم نیاز به سوخت، این نیروگاه‌ها یک دارایی کم‌دردسر محسوب می‌شوند. همچنین، زمین‌های منابع طبیعی با اجاره‌های ۲۰ ساله و مبالغی بسیار ناچیز واگذار می‌شوند که تأثیر آن در مدل مالی نزدیک به صفر است.

4.   راه های فروش انرژی تولیدی

هرچند در سال اخیر (۱۴۰۵) قیمت خرید برق توسط دولت رشد جهش خوبی پیدا کرد و واقعا ارزش اقتصادی خودش را دارد، اما همچنان کار کردن با مشتری های دیگر انرژی خورشیدی، جذابیت بیشتری دارد.

1.     خرید تضمینی ۲۰ ساله (ساتبا) : با نرخ حدود 5800 تومان (در سال ۱۴۰۵)  و دوره بازگشت ۴ تا 7 سال، سود آور است، اما گزینه های دیگر هم قابل بررسی‌ست.

2.     تابلوی سبز بورس انرژی: طبق طرح جدید دولت صنایع مجبورند درصدی از برق مصرفی شان را یا خودشان تولید کنند یا از تولید کننده ها بخرند که یکی از راه های این خرید همین تابلو سبز انرژی است. قیمت ها بر اساس بازار عرضه و تقاضا تعیین می شود و جهت اطلاع در آخر سال ۱۴۰۴، ۵،۸۰۰ تومان بوده و در پایان خرداد ۱۴۰۵ ، ۷،۵۰۰ تومان که ۳۰ درصد بیشتر از نرخ قرارداد تضمینی ساتبا است. (قیمت بروز را در سایت بورس می توانید مشاهده کنید.)

3.     فروش مستقیم به صنایع: می توان با واحد های صنعتی قرار داد های بلند مدت بست و برق تولیدی را مستقیما و تماماً به آن ها فروخت. در این حالت اداره برق فقط یک حق ترانزیت می گیرد.

4.     صادرات: مانند فروش به صنایع داخلی می توان مشتری هایی در خارج از کشور پیدا کرد و انرژی تولیدی را به آن ها فروخت و در اینجا هم اداره برق یک حق انتقال را فقط خواهد گرفت.

5.   تحلیل بازگشت سرمایه

پروژه‌های خورشیدی در مدل‌های جدید، نرخ بازدهی داخلی (IRR) خیره‌کننده‌ای ارائه می‌دهند.

• نرخ بازدهی: در مدل فروش تابلوی سبز (با قیمت‌های پیک)، بازگشت سرمایه می‌تواند به زیر ۳ سال هم برسد. که بسیار جذاب است. و در مدل های دیگر هم بسته به قرارداد بین ۳ تا ۵ سال است.
• استهلاک و معافیت: تجهیزات ۲۵ تا ۳۰ سال عمر می‌کنند. اگرچه استهلاک راندمان وجود دارد و پس از ۲۰ سال به حدود ۷۰-۸۰٪ می‌رسد، اما این یک ریسک عملیاتی کاملاً پیش‌بینی شده است. همچنین، معافیت مالیاتی ۵ ساله در مناطق خاص، شتاب‌دهنده نقدینگی در سال‌های اولیه است.

6.   ریسک‌سنجی

نیروگاه خورشیدی با توجه به تورم کشورمان، حکم یک «قلک ارزی» را دارد؛ چرا که قیمت برق در تابلوی سبز یا قراردادهایی که با صنایع بسته می شود، همبستگی بالایی با نرخ ارز و تورم دارد و ارزش دارایی را بیمه می‌کند.

• ریسک‌های کلیدی: نوسانات نرخ ارز (در زمان خرید تجهیزات)، تأخیر در پرداخت‌های دولتی و حوادث طبیعی.
• راهبرد محافظت:
• خرید از تولید کننده های داخلی؛
• استفاده از بیمه هم برای دوران ساخت و هم دوران بهره‌برداری.
• اولویت دادن به قراردادهایی که با صنایع بزرگ بسته می‌شود، جهت حذف ریسک بدحسابی دولت.

7.   نتیجه‌گیری: پاسخ نهایی به پرسش ارزش اقتصادی

با توجه به ۱.حمایت دولت با افزایش نرخ قرارداد خرید تضمینی و اجبار صنایع جهت خرید یا تولید برق سبز، و نیز ۲.کاهش قیمت پنل های خورشیدی در ۱۰ سال اخیر که به یک‌دهم رسیده است و همینطور ۳.هزینه جاری بسیار کم، سرمایه گذاری در این حوزه بسیار مورد اسقبال قرار گرفته و در سال های آتی هم احتمالا اقبال بیشتری به آن خواهد شد.